BPPD behandeling: Epley-manoeuvre, oefeningen en herstel
Draait de kamer even rond als u zich omdraait in bed, opkijkt naar een hoge kast of snel gaat liggen? Dan kan het om BPPD gaan: goedaardige positieduizeligheid. Het goede nieuws is dat BPPD meestal goed te behandelen is. De standaardbehandeling is een repositiemanoeuvre, zoals de Epley-manoeuvre, uitgevoerd door een arts of een daarin geschoolde fysiotherapeut. Daarnaast zijn er oefeningen die u thuis kunt doen. Op deze pagina leest u hoe de behandeling werkt, hoe de Epley stap voor stap verloopt, welke oefeningen passen en wanneer u beter direct een arts belt.
Kort samengevat
BPPD wordt meestal snel vastgesteld met lichamelijk onderzoek en een provocatietest, waarbij de arts of therapeut ziet welke kant is aangedaan.
De Epley- of Semontmanoeuvre is de aanbevolen behandeling bij de meest voorkomende vorm, bij voorkeur uitgevoerd door een arts of specifiek geschoolde fysiotherapeut.
Volgens het LUMC helpt de Epley-manoeuvre bij ongeveer 90% van de mensen met BPPD; vaak is één keer genoeg.
Thuisoefeningen zoals Brandt-Daroff en vestibulaire revalidatie helpen bij restklachten of duizeligheid die langer dan een maand blijft.
Bel direct een arts bij dubbelzien, moeite met praten, slikken of lopen, krachtsverlies, plotseling slechter horen of ernstige hoofd- of nekpijn.
Inhoudsopgave
Wat is BPPD en hoe wordt het vastgesteld?
BPPD staat voor benigne paroxysmale positieduizeligheid. Benigne betekent goedaardig, paroxysmaal betekent in aanvallen. U krijgt korte aanvallen van draaiduizeligheid die steeds door een bepaalde houding of beweging van het hoofd worden opgewekt. Denk aan omdraaien in bed, gaan liggen, opstaan, bukken of omhoogkijken.
De oorzaak zit in het evenwichtsorgaan in het binnenoor. Daar liggen kleine kalkkristalletjes, vaak “gruis” genoemd. Raakt een deel daarvan los en komt het in een van de halfcirkelvormige kanalen terecht, dan blijft het bij elke hoofdbeweging nog even doorbewegen. Uw hersenen krijgen dan het signaal dat u draait, terwijl u stil ligt. Dat geeft het typische draaigevoel, soms met misselijkheid.
Volgens de patiëntenfolder van de Nederlandse Vereniging voor Neurologie is BPPD meestal snel vast te stellen met lichamelijk onderzoek en een provocatietest. Bij die test wordt u vanuit zit snel achterover gelegd met het hoofd gedraaid. Ontstaat er duizeligheid, dan let de onderzoeker ook op uw oogbewegingen en weet de onderzoeker welke kant en welk kanaal is aangedaan. Dat is precies de informatie die nodig is om de juiste manoeuvre te kiezen. Dezelfde folder noemt ook dat de klachten binnen enkele weken tot maanden vanzelf kunnen verdwijnen.
Welke behandeling past bij BPPD?
De Nederlandse richtlijn BPPD adviseert BPPD van het achterste (posterieure) kanaal, de meest voorkomende vorm, te behandelen met een Epley- of Semontmanoeuvre. Die wordt uitgevoerd door een arts of een specifiek geschoolde professional, zoals een fysiotherapeut. Het doel van zo’n manoeuvre is eenvoudig: het losgeraakte gruis met een vaste reeks hoofdbewegingen terugleiden naar de plek waar het geen klachten meer geeft.
Behandeling | Wat gebeurt er? | Wanneer passend? |
Epley-manoeuvre | Vier tot vijf vaste hoofdposities die het gruis uit het kanaal leiden | Eerste keus bij BPPD van het achterste kanaal |
Semontmanoeuvre | Snelle zijwaartse kantelbeweging van de ene naar de andere zij | Alternatief voor Epley, bijvoorbeeld als Epley lastig is |
Brandt-Daroff-oefeningen | Herhaald zijwaarts gaan liggen en weer zitten, meerdere keren per dag | Thuis, bij restklachten of na uitleg door arts of therapeut |
Vestibulaire revalidatie | Dagelijkse hoofd- en oogoefeningen gedurende zes tot twaalf weken | Bij draaiduizeligheid die langer dan een maand aanhoudt |
Afwachten | Normale activiteiten zo veel mogelijk voortzetten | Bij milde klachten, BPPD kan vanzelf overgaan |
De behandeling bestaat dus vaak uit twee delen: een manoeuvre in de praktijk en daarna oefeningen of adviezen voor thuis. Welke combinatie bij u past, hangt af van de aangedane kant, het betrokken kanaal, uw nek en hoe lang de klachten al duren.
De Epley-manoeuvre uitgelegd
Bij de Epley-manoeuvre worden uw hoofd en lichaam in een vaste volgorde door een reeks posities bewogen. Het LUMC beschrijft dat elke hoofdpositie ongeveer één minuut wordt aangehouden, of zo lang als de duizeligheid duurt. Tijdens de manoeuvre kunt u flink duizelig worden. Dat is vervelend, maar het hoort erbij: het betekent vaak dat het gruis in beweging komt.
Stap voor stap bij een aangedane rechterkant
Thuisarts beschrijft de Epley-beweging voor een aangedane rechterkant als volgt. Leg een kussen zo op het bed dat uw schouders erop komen als u achterover gaat liggen.
Ga rechtop op het bed zitten en draai uw hoofd naar rechts.
Ga snel achterover liggen, met uw schouders op het kussen, zodat uw hoofd iets naar achteren hangt. Wacht tot de duizeligheid over is.
Draai uw hoofd langzaam naar links, zonder het op te tillen. Wacht weer.
Rol op uw linkerzij, met uw neus richting het matras. Wacht weer.
Kom rustig overeind tot u weer zit.
Is de linkerkant aangedaan, dan doet u alles in spiegelbeeld: hoofd eerst naar links, daarna naar rechts en op de rechterzij rollen. Na de manoeuvre is het verstandig om even rustig te blijven zitten, omdat u nog wat wankel kunt zijn.
Waarom de juiste kant zo belangrijk is
De richtlijn raadt aan om de Epley of Semont in principe niet zelf uit te voeren. U moet namelijk precies weten welke kant is aangedaan en hoe de beweging correct gaat. Doet u de beweging naar de verkeerde kant, dan helpt die niet. Alleen mensen die het ziektebeeld goed kennen en ervoor zijn getraind, kunnen in uitzonderlijke gevallen een thuis-Epley doen. Thuisarts adviseert daarom om de beweging eerst met uw huisarts te bespreken.
Wanneer de Epley niet geschikt is
De Epley vraagt een flinke draai- en strekbeweging van de nek. Volgens Thuisarts is de beweging niet geschikt als uw nek niet goed kan bewegen, bijvoorbeeld door ernstige artrose, reumatoïde artritis of de ziekte van Bechterew. Heeft u daarnaast nekklachten, recent een whiplash gehad of last van een stijve nek, bespreek dit dan altijd met uw arts of fysiotherapeut voordat u start. Een therapeut kan de manoeuvre dan aanpassen of kiezen voor een andere aanpak. Meer over het soepel houden van uw nek leest u in ons stappenplan voor nekmobiliteit verbeteren met fysiotherapie.
Hoe vaak mag u de Epley herhalen?
Vaak is één keer al genoeg. Het LUMC noemt dat de oefening thuis nog enkele dagen kan worden gedaan en bij terugkeer van klachten opnieuw kan worden herhaald. Bent u na een week nog steeds duizelig, of krijgt u opnieuw aanvallen, dan kunt u volgens Thuisarts met uw huisarts bespreken om de Epley nog één of twee keer op verschillende momenten te doen.
Blijft de duizeligheid ondanks herhaling terugkomen, dan is het verstandig om opnieuw te laten onderzoeken welke kant en welk kanaal is aangedaan. Een nieuwe beoordeling laat zien of de gekozen aanpak nog de juiste is. Eindeloos zelf blijven herhalen heeft in dat geval weinig zin.
BPPD-oefeningen voor thuis
Naast de manoeuvre in de praktijk zijn er oefeningen die u zelf thuis doet. Ze zijn bedoeld om restklachten te verminderen en uw evenwichtssysteem weer te laten wennen aan bewegen.
Brandt-Daroff-oefeningen
Ziekenhuis Rivierenland beschrijft de Brandt-Daroff-oefeningen als volgt:
Ga met uw ogen dicht op de rand van uw bed zitten.
Ga op uw zij liggen en blijf zo dertig seconden liggen, of tot de duizeligheid voorbij is.
Kom weer overeind en blijf dertig seconden zitten.
Ga op uw andere zij liggen, weer dertig seconden.
Kom opnieuw overeind.
Eén cyclus duurt ongeveer twee minuten. Volgens het schema van het ziekenhuis herhaalt u de cyclus minimaal vijf keer per serie, en doet u de serie minimaal twaalf keer per dag. Dat klinkt als veel, maar de oefening wint juist aan effect door de herhaling. Kies een veilige plek, zoals het midden van een breed bed, en zorg dat u niet kunt vallen als u duizelig wordt.
Vestibulaire revalidatie
Houdt de draaiduizeligheid langer dan een maand aan, dan beveelt het NHG vestibulaire revalidatie aan als behandeloptie. Het programma bestaat uit dagelijkse hoofdbewegingen met de ogen open of dicht, gedurende zes tot twaalf weken. Het idee is dat uw hersenen leren om de verstoorde signalen uit het evenwichtsorgaan te compenseren. Volgens het NHG blijkt uit onderzoek dat zelfstandig thuis uitgevoerde vestibulaire revalidatie even effectief kan zijn als begeleiding door een oefen- of fysiotherapeut.
De sleutel is volhouden. Oefeningen die u een paar dagen doet en daarna vergeet, leveren weinig op. Waarom thuisoefeningen zo veel bepalen voor uw herstel, leest u in ons artikel over het belang van huiswerkoefeningen. Een vast moment op de dag, een kort logboek en een duidelijk schema helpen u om de oefeningen echt vol te houden.
Wanneer u direct een arts moet bellen
BPPD is goedaardig, maar duizeligheid kan ook een andere oorzaak hebben. Kort, positiegebonden draaien zonder andere klachten past bij BPPD. Volgens Thuisarts belt u direct uw huisarts of de huisartsenpost als u naast de duizeligheid een van deze klachten heeft:
dubbelzien;
moeite met praten, slikken of lopen;
minder kracht of minder gevoel in een arm, been of het gezicht;
plotseling slechter horen;
ernstige hoofdpijn of nekpijn;
een val of flauwvallen.
Daarnaast adviseert Thuisarts op werkdagen een afspraak met de huisarts als de duizeligheid u veel hindert in het dagelijks leven, als de klachten erger worden of als ze na vier weken nog niet over zijn.
Herstel in het dagelijks leven
Het is begrijpelijk dat u bewegingen gaat vermijden die duizelig maken. Toch adviseert Thuisarts om uw normale activiteiten en hoofdbewegingen zo veel mogelijk te hervatten. Juist door te bewegen went uw evenwichtssysteem weer. Een paar praktische punten:
Verkeer: stel autorijden en fietsen uit zolang u aanvallen krijgt bij achteromkijken.
Opstaan: kom 's ochtends rustig overeind en blijf even op de rand van het bed zitten voordat u gaat staan.
Vallen voorkomen: houd de verlichting 's nachts aan op de route naar het toilet en houd u vast bij trappen. De richtlijn over voorlichting bij BPPD wijst op het belang van bewustzijn van valrisico en van de kans dat BPPD terugkeert.
Terugkeer herkennen: BPPD kan na een tijd terugkomen. Herkent u dezelfde korte aanvallen bij dezelfde bewegingen, laat u dan snel opnieuw behandelen.
Voelt u zich na een periode van duizeligheid stijf in nek en schouders, bijvoorbeeld omdat u uw hoofd lange tijd stil hebt gehouden? Dat komt vaak voor. Gerichte oefeningen voor houdingscorrectie kunnen helpen om die spanning weer los te laten.
Onze visie op BPPD-behandeling
Duizeligheid maakt mensen onzeker. Wie bij elke draai in bed bang is voor een nieuwe aanval, gaat bewegingen vermijden, zit stijver en slaapt slechter. Daarom kijken we bij duizeligheid nooit alleen naar die ene aanval, maar naar de hele persoon: uw nek, uw houding, uw dagelijkse bewegingen en wat u nodig hebt om weer met vertrouwen te bewegen. We nemen voor elke sessie 50 minuten de tijd. Dat is ruimte om uw klachten rustig uit te vragen, goed te onderzoeken en uit te leggen wat er gebeurt. Zeker bij duizeligheid helpt het als u begrijpt waarom een beweging werkt en waarom de juiste kant ertoe doet. Voor veel van onze patiënten die in Nederland wonen, maar hier niet zijn opgegroeid, maakt het ook verschil dat ze die uitleg in hun eigen taal krijgen: in het Nederlands, Engels of Russisch. Thuisoefeningen zien we als het verlengstuk van de behandeling. Een duidelijk oefenschema dat bij u past, met begeleiding als u twijfelt, maakt de kans groter dat u het volhoudt. Zo begint uw weg naar herstel in de praktijk en loopt die thuis verder. Boris
Hulp bij duizeligheid bij Salbar Fysiotherapie
Heeft u last van duizeligheid bij bepaalde bewegingen, of van nek- en schouderklachten die erbij zijn gekomen? Bij Salbar Fysiotherapie kunt u zonder verwijzing van de huisarts terecht. In een eerste bezoek (€ 130) brengen we uw klachten in kaart en stellen we samen een behandelplan op. Een vervolgsessie fysiotherapie kost € 110 en duurt 50 minuten. Ons team volgt jaarlijks bijscholing, en patiënten waarderen ons met een 9,6.
Wilt u thuis verder met begeleiding? Ons online oefenprogramma kost € 55 per 4 weken, en een online consultatie € 110. Komt u moeilijk de deur uit, dan zijn huisbezoeken mogelijk voor € 155 per uur. Bekijk alle tarieven en informatie over verzekering op onze pagina met patiënteninformatie, of vul direct het intakeformulier in. Leest u liever in het Russisch? Lees dan onze gids over duizeligheid behandelen.
Veelgestelde vragen
Hoe snel werkt een BPPD-behandeling?
Volgens Thuisarts helpt de Epley vaak en is één keer meestal genoeg. Het LUMC noemt een effectiviteit van ongeveer 90%. Blijft de duizeligheid langer dan vier weken, neem dan contact op met uw huisarts.
Kan BPPD vanzelf overgaan?
Ja. BPPD kan binnen enkele weken tot maanden vanzelf verdwijnen. Een manoeuvre zorgt er wel vaak voor dat de klachten sneller over zijn. In de tussentijd is het verstandig om zo normaal mogelijk te blijven bewegen.
Heb ik een verwijzing nodig voor een fysiotherapeut?
Voor een afspraak bij Salbar Fysiotherapie heeft u geen verwijzing van de huisarts nodig. Heeft u alarmsignalen zoals dubbelzien, krachtsverlies of plotseling gehoorverlies, bel dan eerst direct uw huisarts. Of de behandeling wordt vergoed, hangt af van uw aanvullende zorgverzekering.
Wat is het verschil tussen de Epley-manoeuvre en de Brandt-Daroff-oefeningen?
De Epley is een gerichte manoeuvre die het gruis in één reeks bewegingen terugleidt, meestal uitgevoerd door een arts of geschoolde fysiotherapeut. Brandt-Daroff is een oefening die u zelf meerdere keren per dag herhaalt. Die wordt vaak ingezet bij restklachten of na uitleg door een behandelaar.
Mag ik autorijden met BPPD?
Stel autorijden en fietsen uit zolang u aanvallen krijgt bij achteromkijken. Juist in het verkeer draait u vaak snel uw hoofd, en een plotselinge aanval is dan gevaarlijk. Zijn de aanvallen weg, dan kunt u uw normale activiteiten weer hervatten.
Bronnen
Aanbevelingen